środa, 2 września 2026

Bez słów - no coments

 Sformułowanie „nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki” to słynna metafora greckiego filozofa Heraklita z Efezu, która oznacza, że w świecie nie ma stałości i wszystko ciągle się zmienia.



niedziela, 23 sierpnia 2026

Jedna melodia, wiele języków

W swojej książce¹ napisałem:

„Piosenka Eleni Troszeczkę ziemi, troszeczkę słońca to jeden z jej największych hitów, który stał się przebojem w Polsce. Tekst napisał Lech Konopiński², którego osobiście znałem – był również zamiłowanym filatelistą.

Troszeczkę ziemi, troszeczkę nieba,
bo chmur i cieni nam już nie trzeba.
Troszeczkę ziemi, troszeczkę słońca,
trochę nadziei i więcej nic.



Muszę jednak w tym miejscu sprostować błąd, który znalazł się w mojej książce. Napisałem tam, że piosenka pochodzi z lat 70. Tymczasem polska wersja została nagrana przez Eleni w 1983 roku. Błąd zapewne wynikał z tego, że utwór bardzo mocno kojarzy mi się z muzyką i atmosferą wcześniejszej dekady. W rzeczywistości jego historia jest jeszcze ciekawsza.

Jest takie powiedzenie, powszechnie przypisywane Johannowi Wolfgangowi von Goethemu: „Żyjesz nowym życiem za każdym razem, gdy poznajesz nowy język. Jeśli znasz tylko jeden język, żyjesz tylko raz”. Nie ma jednak pewności, czy Goethe rzeczywiście kiedykolwiek te słowa wypowiedział lub zapisał.

Niezależnie od ich autorstwa, myśl ta dobrze pasuje również do muzyki.

Słuchając piosenek w różnych językach, często odkrywamy bowiem rzeczy, których wcześniej zupełnie nie byliśmy świadomi. Tak było w moim przypadku.

Przez lata słuchałem polskiej wersji piosenki Eleni, nie zdając sobie sprawy, że jej melodia nie powstała w Polsce. Dopiero poznawanie języka niemieckiego pozwoliło mi odkryć, że polska piosenka ma swój oryginał – i to bardzo znany.

Oryginałem jest „Ein bisschen Frieden”, piosenka wykonana przez młodziutką, zaledwie siedemnastoletnią wówczas Nicole Seibert, która w 1982 roku wygrała z nią Konkurs Piosenki Eurowizji w Harrogate. Było to pierwsze zwycięstwo Niemiec w historii tego konkursu.

Muzykę skomponował Ralph Siegel, a autorem niemieckiego tekstu był Bernd Meinunger.

„Ein bisschen Frieden”, czyli „Odrobina pokoju”, była prostą, nastrojową piosenką o bardzo wyraźnym przesłaniu. Wykonana z towarzyszeniem gitary akustycznej, w okresie zimnej wojny, mówiła o tęsknocie za pokojem, miłością i spokojem. Szybko stała się wielkim europejskim przebojem.

I właśnie ta melodia trafiła później do Polski.

Polską wersję wykonała Eleni, a nowy tekst napisał Lech Konopiński, poznański poeta i satyryk, którego miałem okazję osobiście znać. Był również, podobnie jak ja, zapalonym filatelistą.

Co ciekawe, polski tekst nie jest dosłownym tłumaczeniem niemieckiego oryginału. Konopiński stworzył właściwie zupełnie nową wersję utworu, zachowując melodię Ralpha Siegela, ale nadając jej inną treść i atmosferę.

Zamiast niemieckiego „trochę pokoju” pojawiają się ziemia, słońce, nadzieja i własny świat. Piosenka otrzymała więc w Polsce zupełnie nowe życie.

I być może właśnie dlatego przez tak długi czas nie kojarzyłem jej z Niemcami. Dla polskiego słuchacza była po prostu piosenką Eleni.

Dopiero znajomość języka niemieckiego otworzyła przede mną tę małą muzyczną zagadkę.

Ale to nie był jedyny taki przypadek.

Podobnie było ze szlagierem wykonywanym przez portugalskiego piosenkarza Paulo Alexandre – „Vinho Verde”. Znałem tę piosenkę oczywiście w języku portugalskim. Kiedy pierwszy raz ją usłyszałem, melodia wydała mi się niezwykle znajoma. Nie miałem większych trudności z rozpoznaniem, że znam ją z polskiej wersji zatytułowanej „Greckie wino”, śpiewanej przez Annę German.

I znów – dokładniejsze przyjrzenie się autorom przyniosło niespodziankę.

Okazało się, że ani polska, ani portugalska wersja nie jest oryginałem. Źródłem obu jest ponownie piosenka niemiecka.

Oryginalny utwór nosi tytuł „Griechischer Wein”. Muzykę skomponował austriacki kompozytor i piosenkarz Udo Jürgens, a tekst napisał Michael Kunze.

Kilka lat później utwór otrzymał portugalskie życie. Paulo Alexandre nagrał jego wersję zatytułowaną „Vinho Verde” (spotyka się również tytuł „Verde Vinho”), a portugalski tekst przygotował Santos Modesto Pereira da Silva, znany jako Santos Modesto.

I znów ta sama melodia zaczęła funkcjonować w różnych krajach, w różnych językach i z różnymi tekstami.

Polski słuchacz znał ją jako „Greckie wino” Anny German. Portugalczyk – jako „Vinho Verde” Paulo Alexandre. Niemiec – jako „Griechischer Wein” Udo Jürgensa.

Gdybym nie znał języków obcych, najprawdopodobniej nigdy nie dotarłbym do tych niemieckich oryginałów.

I właśnie dlatego języki są dla mnie czymś znacznie więcej niż tylko narzędziem porozumiewania się. Pozwalają odkrywać rzeczy ukryte pod powierzchnią słów. Czasami prowadzą do książki, czasami do dokumentu archiwalnego, a czasami – jak w tym przypadku – do melodii, którą znamy od lat, ale której prawdziwego pochodzenia zupełnie sobie nie uświadamiamy.

Co ciekawe, niemieckie oryginały nie zawsze są dziś tak popularne jak ich zagraniczne wersje. Polska czy portugalska adaptacja potrafiła żyć własnym życiem i stać się dla kolejnych pokoleń czymś bardziej znajomym niż pierwowzór.

Czy to kwestia melodyjności języka? A może po prostu dobrego tekstu, który potrafi oderwać piosenkę od jej pierwotnego miejsca i nadać jej zupełnie nowe znaczenie?

To już jednak temat na inną opowieść.

¹ Andrzej Philips, O mnie. Chłopiec z PRL-u, Wyd. 2025, s. 213.

² Lech Konopiński (ur. 16 marca 1931 w Poznaniu, zm. 13 grudnia 2023 tamże) – polski poeta, satyryk, autor utworów dla dzieci i młodzieży oraz widowisk telewizyjnych.

 

piątek, 21 sierpnia 2026

Wolność od informacji

 

Kiedyś człowiek po prostu jechał

Ostatnio mój samochód znowu mnie o czymś poinformował. Tym razem chodziło o ciśnienie w oponie. Niby nic wielkiego. Dawniej człowiek czasem zauważył, że samochód jakoś inaczej się prowadzi, zajechał na stację benzynową, dopompował koło i jechał dalej. Jeżeli nie zauważył, to też jechał. Samochód nie miał przecież obowiązku informowania go o każdym swoim nastroju.

Dzisiaj jest inaczej. Samochód natychmiast wyświetla komunikat, że należy sprawdzić ciśnienie, a najlepiej udać się do serwisu. Człowiek zaczyna się zastanawiać, czy rzeczywiście ma problem z oponą, czy może raczej problem ma samochód z tym, że jego właściciel nie reaguje dostatecznie szybko na komunikaty.

Oczywiście wiem, że takie wynalazki są potrzebne. Czujnik ciśnienia może zapobiec wypadkowi, komputer może wykryć usterkę, której kierowca sam by nie zauważył, a wszystkie te systemy mają przede wszystkim zwiększać nasze bezpieczeństwo. Nie zamierzam więc udowadniać, że dawniej było lepiej, bo nie zawsze było. Czasami było po prostu inaczej.

Zacząłem jednak myśleć o czymś zupełnie innym. O tym, jak bardzo zmieniła się ilość informacji, które człowiek otrzymuje każdego dnia. I o tym, że wraz z tą zmianą zmieniła się chyba również nasza relacja ze światem.

Kiedy byłem młodszy, informacji było zdecydowanie mniej. Jeżeli chciałem się czegoś dowiedzieć, musiałem tego poszukać. Można było przeczytać gazetę, posłuchać radia, obejrzeć wiadomości w telewizji albo zapytać kogoś, kto się na danej rzeczy znał. Jeżeli czegoś nie wiedziałem, to po prostu tego nie wiedziałem. I właściwie nie było w tym nic szczególnego.

Dzisiaj sytuacja jest odwrotna. Informacja nie czeka już na człowieka. To człowiek jest przez informację ścigany.

Włączam komputer i już coś na mnie czeka. Zaglądam do telefonu i pojawiają się kolejne wiadomości. Otwieram stronę internetową, a zanim zdążę przeczytać to, po co właściwie tam wszedłem, ktoś proponuje mi przeczytanie pięciu innych rzeczy. Jedna ma być ważna, druga pilna, trzecia interesująca, a czwarta podobno „dla mnie”. Skąd wiadomo, że akurat dla mnie? Tego oczywiście nie wiem.

I tutaj zaczyna się sprawa znacznie ciekawsza niż samo narzekanie na nadmiar informacji.

Bo skąd właściwie mam wiedzieć, że to, co widzę, jest tym, co powinienem zobaczyć?

Kiedyś trzeba było zdobyć informację. Dzisiaj informacja sama nas znajduje, tylko że ktoś wcześniej zdecydował, którą informację nam pokazać. Czasami jest to redakcja gazety, czasami właściciel portalu, czasami reklamodawca, a coraz częściej jakiś algorytm, którego istnienia nawet nie zauważamy. On wie, co wcześniej oglądaliśmy, czego szukaliśmy, na czym zatrzymaliśmy wzrok i co nas zainteresowało. Na tej podstawie podsuwa nam kolejne rzeczy.

W pewnym sensie zna nas więc lepiej, niż znamy go my.

I właśnie to wydaje mi się trochę niepokojące.

Nie dlatego, że ktoś chce mi sprzedać buty, książkę czy samochód. Reklama istnieje przecież od dawna. Pamiętam reklamy w gazetach i telewizji i jakoś człowiek z tym żył. Problem pojawia się wtedy, kiedy przestajemy właściwie wiedzieć, gdzie kończy się informacja, a zaczyna perswazja.

W internecie można przeczytać wiadomość, która wygląda jak zwykły artykuł, a jest materiałem sponsorowanym. Można zobaczyć opinię, która wygląda jak spontaniczna wypowiedź zwykłego człowieka, choć w rzeczywistości została przygotowana na czyjeś zamówienie. Można przeczytać wiadomość przedstawiającą wydarzenie w taki sposób, że po jej przeczytaniu jesteśmy przekonani, iż znamy fakty, podczas gdy poznaliśmy tylko jedną ich interpretację.

Oczywiście nie jest to nic nowego. Propaganda istniała zawsze. Gazety również nigdy nie były całkowicie pozbawione poglądów swoich właścicieli. Rządy zawsze chciały przedstawiać własną politykę w korzystnym świetle. Różnica polega chyba na skali.

Dawniej propaganda miała gazetę, radio i telewizję.

Dzisiaj ma cały internet.

A państwo, jak każde państwo, zapewne najchętniej chciałoby, żeby obywatel wiedział dokładnie to, co państwo uważa za stosowne, a najlepiej jeszcze w taki sposób, w jaki państwo chce mu to przedstawić. Nie musi nawet koniecznie kłamać. Czasami wystarczy powiedzieć jedną rzecz dziesięć razy, a o innej nie powiedzieć ani słowa.

To samo robią zresztą firmy i media. Nie trzeba zakazywać człowiekowi myślenia. Wystarczy dostarczyć mu tyle informacji, że nie będzie już miał czasu zastanowić się nad tym, które z nich są naprawdę ważne.

I chyba właśnie tutaj dochodzimy do pewnego paradoksu naszych czasów. Nigdy nie mieliśmy tak łatwego dostępu do wiedzy, a jednocześnie coraz trudniej jest nam odróżnić wiedzę od informacji.

To nie jest to samo.

Informacja mówi mi, że coś się wydarzyło. Wiedza pozwala mi zrozumieć, dlaczego się wydarzyło. A do tego potrzeba już czasu, spokoju i pewnej samodzielności myślenia.

Tymczasem żyjemy w świecie, który bardzo nie lubi, kiedy człowiek ma czas.

Bo człowiek, który ma czas, może się zastanawiać.

Może również zmienić zdanie.

Może dojść do własnych wniosków.

A przede wszystkim może wyłączyć telefon.

I chyba właśnie tego najbardziej brakuje mi czasami w dzisiejszym świecie: możliwości pozostawienia rzeczy w spokoju. Nie każda wiadomość musi być przeczytana natychmiast. Nie każda rzecz, która wydarzyła się gdzieś na świecie, musi stać się przedmiotem mojego zainteresowania. Nie każda opinia wymaga ode mnie natychmiastowej odpowiedzi.

Kiedyś człowiek po prostu czegoś nie wiedział i żył dalej.

Dzisiaj często ma poczucie, że jeśli czegoś nie sprawdzi, to stanie się coś strasznego.

Samochód przypomina o oponie. Telefon przypomina o wiadomości. Internet przypomina o wiadomości, którą powinienem przeczytać. Bank ostrzega mnie przed kolejnym zagrożeniem. Telewizja informuje mnie o czymś, co wydarzyło się pięć minut temu, a za chwilę poinformuje mnie o czymś następnym.

I tak mija dzień.

Czasami zastanawiam się, czy naprawdę jesteśmy dzięki temu lepiej poinformowani, czy tylko bardziej zmęczeni.

Nie chciałbym oczywiście wracać do świata bez internetu. Korzystam z niego przecież codziennie i wiem doskonale, ile można dzięki niemu zrobić. Dla kogoś, kto zajmuje się historią, genealogią czy filatelistyką, dostęp do archiwów, katalogów i książek, które dawniej wymagałyby wielu podróży i miesięcy poszukiwań, jest czymś wspaniałym. Internet potrafi być prawdziwym skarbem.

Tylko że skarb też trzeba umieć przebrać.

A z tym mamy coraz większy problem.

Być może więc nie tęsknię wcale za dawnym światem. Nie chciałbym znowu pisać listu przez kilka dni, czekać tygodniami na odpowiedź albo jechać do biblioteki tylko po to, żeby sprawdzić jedną datę. Nie tęsknię za tym, że samochód mógł zepsuć się bez żadnego ostrzeżenia.

Tęsknię natomiast trochę za czasem, kiedy człowiek miał większe poczucie, że jego życie należy do niego.

Kiedy można było wyjść z domu i nie mieć przy sobie telefonu.

Kiedy można było przejechać kilkadziesiąt kilometrów i przez ten czas nie wiedzieć, co wydarzyło się w Warszawie, Londynie czy Nowym Jorku.

Kiedy nie trzeba było natychmiast reagować na każdą wiadomość.

Kiedy cisza była po prostu ciszą, a nie chwilową przerwą między jednym powiadomieniem a drugim.

I wracam wtedy myślami do tej nieszczęsnej opony.

Kiedyś człowiek mógł mieć trochę mniej powietrza w kole i po prostu jechał. Jeżeli samochód prowadził się dobrze, nie zawracał sobie tym głowy. Jeżeli coś było naprawdę nie tak, sam musiał to zauważyć.

Dzisiaj samochód troszczy się o nas znacznie bardziej.

Może nawet za bardzo.

I czasami myślę, że podobnie zaczyna wyglądać całe nasze życie. Coraz więcej systemów chce nas ostrzegać, kontrolować, przypominać nam i podpowiadać, co powinniśmy zrobić. Wszystko oczywiście dla naszego bezpieczeństwa, wygody i dobra.

Być może rzeczywiście.

Tylko chciałbym czasem, żeby ktoś zostawił mi trochę miejsca na własny rozsądek.

Żebym mógł sam zauważyć, że mam za mało powietrza w oponie.

Sam zdecydować, czy chcę jechać.

I sam wybrać, co naprawdę chcę wiedzieć.

Bo może człowiek nie potrzebuje mniej informacji.

Może potrzebuje po prostu trochę więcej wolności od informacji.

Wino, Portugalia i Gruzja – moja przygoda z winem

Przez długi czas wino było dla mnie po prostu winem. Owszem, piłem je, znałem kilka nazw i regionów, ale nie zastanawiałem się specjalnie nad tym, skąd pochodzi, z jakiego szczepu zostało zrobione i co właściwie opowiada o miejscu, w którym powstało.

Z czasem jednak zaczęło się to zmieniać.

Najpierw pojawiła się Portugalia – kraj, który od dawna fascynuje mnie swoją historią, kulturą, literaturą, filatelistyką i oczywiście Camõesem. A kiedy zainteresowanie Portugalią połączyło się z zainteresowaniem winem, odkryłem, że portugalska historia może być również… zamknięta w butelce.

Portugalia – od historii do wina

W 2023 roku odwiedziłem Portugalię i wtedy naprawdę zacząłem bardziej świadomie interesować się portugalskim winem.



Nie trzeba zresztą długo szukać powodów. Portugalia jest pod tym względem niezwykła. Douro, Alentejo, Setúbal, Vinho Verde, Madeira, Porto – każdy region ma własny charakter, własne tradycje i własne odmiany winorośli.

A ponieważ lubię patrzeć na Portugalię przez pryzmat historii i kultury, szybko zauważyłem, że wino jest jej częścią równie naturalną jak azulejos, fado czy poezja Camõesa.

Można wręcz powiedzieć, że Portugalię można poznawać na trzy sposoby: czytając, podróżując i pijąc jej wino.

Najlepiej oczywiście robić wszystkie trzy rzeczy jednocześnie. 😊

Nie tylko Vinho Verde

Jednym z pierwszych skojarzeń z portugalskim winem jest oczywiście Vinho Verde. I tu pojawia się zabawna historia.



Portugalskie „Vinho Verde” ma bowiem swojego muzycznego kuzyna.

Popularna piosenka „Vinho Verde”, znana również jako „Verde Vinho”, jest portugalską wersją słynnego utworu „Griechischer Wein”, którego muzykę skomponował austriacki kompozytor Udo Jürgens. Portugalski tekst przygotował Santos Modesto, a piosenkę w 1977 roku spopularyzował w Portugalii Paulo Alexandre.

Co jeszcze ciekawsze, ta sama melodia trafiła również do Polski jako „Greckie wino”, wykonywane przez Annę German. Polski tekst napisał Jan Zalewski, a polska wersja pojawiła się już w 1975 roku – dwa lata przed portugalską.

Czyli mamy sytuację dość niezwykłą: austriacka melodia, niemiecki oryginał, polskie „Greckie wino” i portugalskie „Vinho Verde”.

Jak widać, wino potrafi podróżować dalej niż niejeden podróżnik.

Portugalia w butelce

Jedną z winnic, która szczególnie mnie zainteresowała, jest Casa Ermelinda Freitas z Fernando Pó na Półwyspie Setúbal.


To piękny przykład tego, jak tradycja może spotkać się z nowoczesnością.

Historia rodzinnej firmy sięga 1920 roku. Przez kolejne pokolenia szczególną rolę odgrywały w niej kobiety – najpierw Leonilde Freitas, później Germana i Ermelinda Freitas. Nazwisko tej ostatniej stało się nazwą istniejącej do dziś winnicy.

W 1997 roku Leonor Freitas podjęła decyzję, która całkowicie zmieniła przyszłość rodzinnego przedsiębiorstwa. Zamiast sprzedawać wino głównie bez własnej marki, zaczęła je butelkować i budować własne marki. Pierwszą z nich było Terras do Pó, a później pojawiły się między innymi Dona Ermelinda i Quinta da Mimosa.

To właśnie takie historie najbardziej mnie interesują: nie tylko smak wina, ale ludzie, miejsce i historia, która za nim stoi.

Castelão – smak Setúbal

Fernando Pó leży około 25 kilometrów na wschód od Setúbal. Charakter tego miejsca tworzą między innymi niezwykłe, piaszczyste gleby, bogate w wodę, oraz wpływ okolicznych rzek.

Najważniejszym szczepem Casa Ermelinda Freitas jest Castelão, tradycyjna odmiana Półwyspu Setúbal, znana również jako Periquita.

Winnica uprawia jednak znacznie więcej odmian – między innymi Touriga Nacional, Touriga Franca, Trincadeira, Aragonês, Syrah, Merlot i Petit Verdot, a także białe Fernão Pires, Arinto, Verdelho, Sauvignon Blanc i Chardonnay. Łącznie jest ich aż 29.

I znów – jedna butelka może być właściwie małą lekcją geografii.

Wino, które można znaleźć w Polsce

Szczególnie zainteresowało mnie wino Sandstone I.G.T. Península de Setúbal Castelão – Shiraz, które poleciła mi sama Casa Ermelinda Freitas jako czerwone wino półwytrawne dostępne w Polsce.

Według materiałów producenta jest to kompozycja około 90% Castelão i 10% Shiraz, dojrzewająca przez około cztery miesiące w beczkach z francuskiego dębu. W aromacie pojawiają się wiśnie, śliwki i jeżyny, a także wanilia i słodkie przyprawy.

To właśnie takie odkrycia sprawiają, że wino zaczyna być dla mnie czymś więcej niż napojem.

Jest opowieścią o miejscu.

A potem była Gruzja

I tutaj dochodzimy do Gruzji.

W 2017 roku podczas wycieczki do Batumi zostaliśmy zabrani do winnicy Adjarian Wine House w miejscowości Acharistskali, około 20 kilometrów od Batumi, w kierunku Kedy.

Wtedy nie wiedziałem jeszcze, że to miejsce ma całkiem interesującą historię.

Kilka lat wcześniej, 5 czerwca 2012 roku, odwiedziła je Hillary Clinton, ówczesna sekretarz stanu USA. Po spotkaniu z prezydentem Micheilem Saakaszwilim w Batumi udała się właśnie do Adjarian Wine House. Zwiedziła winnicę i piwnice, spróbowała lokalnych potraw oraz degustowała Porto Franco Chkhaveri.

I tu znowu pojawia się to, co najbardziej lubię w winie.

Historia.

Porto Franco Chkhaveri powstaje z lokalnej odmiany Chkhaveri, a sama nazwa „Porto Franco” związana jest z historyczną nazwą Batumi. Adjarian Wine House produkuje również wina z odmiany Tsolikauri, zarówno metodą europejską, jak i tradycyjną – w gruzińskich qvevri.

Nie wiedziałem wtedy, że kilka lat wcześniej w tym samym miejscu stała Hillary Clinton z kieliszkiem gruzińskiego wina.

Ale może właśnie dlatego warto podróżować.

Nigdy nie wiadomo, jaki historyczny przypis znajdzie się kilka lat później do własnego zdjęcia.

Wino jako sposób podróżowania

Dziś patrzę na wino trochę inaczej.

Portugalia stała się dla mnie najważniejszym kierunkiem – ze względu na kulturę, historię i niezwykłą różnorodność win. Gruzja była natomiast ciekawym zaskoczeniem podczas podróży do Batumi.

I chyba właśnie o to chodzi w winie.

Nie trzeba być zawodowym sommelierem, żeby się nim interesować. Czasami wystarczy ciekawość.

Ciekawość tego, dlaczego właśnie ten szczep rośnie tutaj, a nie gdzie indziej. Dlaczego jedna rodzina produkuje wino od stu lat. Dlaczego pewna butelka nosi nazwę związaną z historią miasta. Dlaczego ta sama piosenka może być jednocześnie „Griechischer Wein”, „Greckie wino” i „Vinho Verde”.

A przede wszystkim – kto pił to wino przed nami i co działo się w miejscu, w którym powstało.

Dlatego coraz bardziej podoba mi się myśl, że można podróżować nie tylko palcem po mapie, ale również… kieliszkiem.

Portugalia przede wszystkim. Gruzja – po drodze. A wino – wszędzie tam, gdzie jest dobra historia.

Saúde! 🍷🇵🇹
Gaumarjos!
🍷🇬🇪

 

poniedziałek, 10 sierpnia 2026

Czy sztuczna inteligencja będzie kiedyś wiedziała więcej niż ludzkość?

O przyszłości wiedzy, czytania, myślenia i człowieka

Jest pytanie, które coraz częściej przychodzi mi do głowy, kiedy obserwuję rozwój sztucznej inteligencji.

Dzisiaj zachwycamy się tym, że możemy zapytać ChatGPT, Gemini czy inne narzędzie AI praktycznie o wszystko. Możemy poprosić o napisanie artykułu, streszczenie książki, przetłumaczenie dokumentu, rozwiązanie zadania matematycznego, analizę starego dokumentu czy odnalezienie zależności między faktami.

Ale skąd sztuczna inteligencja ma tę wiedzę?

Odpowiedź jest w gruncie rzeczy prosta: z ludzkości.

To człowiek przez tysiące lat pisał książki, prowadził badania, sporządzał dokumenty, opisywał podróże, tworzył mapy, odkrywał prawa przyrody, pisał pamiętniki, listy i gazety. To człowiek stworzył internet, do którego później trafiła ogromna część tej wiedzy.


Czytajmy!

Sztuczna inteligencja jest więc niezwykle potężnym narzędziem przetwarzania dorobku ludzkiego.

Ale pojawia się pytanie znacznie bardziej niepokojące:

Co będzie, jeżeli człowiek przestanie tworzyć nową wiedzę?

AI nie powstała z niczego

Czasami mówi się, że sztuczna inteligencja „wie wszystko”.

Nie jest to jednak właściwe określenie.

AI potrafi bardzo szybko przetwarzać ogromne ilości informacji i tworzyć nowe odpowiedzi na podstawie wzorców poznanych podczas treningu. Nie oznacza to jednak, że jej wiedza jest niezależna od ludzkiej cywilizacji.

Jeżeli historyk odkryje w archiwum nieznany dotąd dokument z XVIII wieku, jest to nowa informacja.

Jeżeli genealog znajdzie akt chrztu, którego wcześniej nikt nie opublikował, powstaje nowa informacja.

Jeżeli astronom odkryje nowy obiekt, biolog nowy gatunek, a fizyk nowe zjawisko — pojawia się coś, czego wcześniejsza wiedza nie zawierała.

AI może później pomóc tę wiedzę uporządkować, porównać i rozpowszechnić.

Ale najpierw ktoś musi ją odkryć.

To bardzo ważne rozróżnienie.

Pomyślmy o zwykłej starej pocztówce

Weźmy przykład, który znam bardzo dobrze.

Stara pocztówka może wydawać się niepozornym kawałkiem papieru. Ale kiedy ją dokładnie obejrzymy, może zawierać datę, miejsce nadania, adresata, nazwisko, stempel pocztowy, fragment korespondencji albo informację o wydarzeniu, o którym nie ma nic w internecie.

Człowiek może tę pocztówkę znaleźć, odczytać, przetłumaczyć, porównać z dokumentami archiwalnymi i ustalić historię osoby, która ją wysłała.

W ten sposób z jednej starej kartki powstaje nowa wiedza historyczna.

Sztuczna inteligencja może w tym procesie być znakomitym pomocnikiem.

Może odczytać trudne pismo.

Może porównać nazwiska.

Może wskazać możliwe związki rodzinne.

Może przetłumaczyć rosyjski, niemiecki czy francuski tekst.

Może pomóc zrekonstruować wydarzenia.

Ale nie może zrobić czegoś najważniejszego:

nie może znaleźć dokumentu, którego nikt jeszcze nie odkrył.

A przynajmniej nie wtedy, gdy dokument ten znajduje się w zamkniętym archiwum, prywatnym zbiorze czy w pudełku na strychu.

A co się stanie, jeżeli ludzie przestaną czytać?

I tutaj zaczyna się mój pesymizm.

Mam wrażenie, że problem nie polega już tylko na tym, że młodzi ludzie czytają mniej książek.

Zmienia się cały sposób konsumowania informacji.

Coraz częściej zamiast przeczytać artykuł człowiek ogląda film.

Zamiast przeczytać instrukcję — słucha jej.

Zamiast samodzielnie wyszukać informacje — pyta AI.

Zamiast napisać tekst — prosi AI o jego napisanie.

Zamiast policzyć — używa kalkulatora.

A teraz pojawia się jeszcze możliwość, aby zamiast czytać odpowiedź AI, po prostu jej wysłuchać.

Technologia oczywiście sama w sobie nie jest zła. Problem zaczyna się wtedy, kiedy wygoda zastępuje ćwiczenie umysłu.

Czytanie długiego tekstu nie jest przecież tylko sposobem zdobywania informacji.

Czytając, człowiek musi zapamiętywać, porównywać, przewidywać, rozumieć kontekst, rozpoznawać argumenty i wyciągać wnioski.

Czytanie jest treningiem myślenia.

Jeżeli więc człowiek całkowicie zrezygnuje z tego treningu, może po pewnym czasie mieć dostęp do większej ilości informacji niż kiedykolwiek wcześniej, a jednocześnie gorzej radzić sobie z ich samodzielnym rozumieniem.

Nie jest to tylko moje wrażenie. Badania dotyczące wykorzystania generatywnej AI w edukacji pokazują, że nauczyciele widzą zarówno możliwości AI, jak i zagrożenia dla samodzielnego czytania i pisania. W badaniu National Literacy Trust z 2025 roku 43,1 proc. nauczycieli uważało, że AI może mieć ogólnie negatywny wpływ na umiejętność pisania młodych ludzi, a 86,2 proc. uważało, że uczniowie powinni być uczeni krytycznego korzystania z generatywnej AI. (National Literacy Trust)

Matematyka pokazuje problem jeszcze wyraźniej

Wyobraźmy sobie człowieka, który nie potrafi sam wykonać prostego działania.

Pyta komputer:

17 × 24?

Komputer odpowiada:

408.

W porządku.

Ale co się stanie, jeżeli komputer się pomyli?

Człowiek, który zna podstawy matematyki, prawdopodobnie zauważy błąd.

Człowiek, który nigdy nie nauczył się liczyć, może przyjąć każdą odpowiedź jako prawdziwą.

I właśnie tutaj znajduje się jeden z największych problemów przyszłości.

Nie chodzi o to, że AI będzie popełniała błędy.

Chodzi o to, że człowiek może utracić zdolność ich zauważania.

To samo dotyczy historii

Jeżeli zapytam AI:

„Kiedy wydarzyło się wydarzenie X?”

otrzymam odpowiedź.

Ale historyk powinien zapytać:

„Skąd to wiadomo?”

„Jakie jest źródło?”

„Czy dokument jest autentyczny?”

„Czy istnieją źródła przeciwne?”

„Czy ktoś nie zinterpretował tego dokumentu błędnie?”

„Czy nie pomylono dwóch osób o tym samym nazwisku?”

To właśnie jest różnica między informacją a wiedzą.

Informacja brzmi:

„Tak było.”

Wiedza zaczyna się wtedy, kiedy pytamy:

„Skąd to wiemy?”

Najbardziej niebezpieczna przyszłość

Wyobraźmy sobie świat za pięćdziesiąt lat.

Człowiek ma okulary albo implant, przez który cały czas może kontaktować się z AI.

AI przeczyta każdą książkę.

Napisze każdy tekst.

Policzy każde działanie.

Przetłumaczy każdy język.

Wyjaśni każdą dziedzinę.

Rozpozna każdy dokument.

Człowiek może więc powiedzieć:

„Po co mam to wszystko umieć? Maszyna zrobi to za mnie.”

I początkowo będzie to ogromnym sukcesem cywilizacyjnym.

Ale po pewnym czasie może pojawić się coś bardzo dziwnego.

Człowiek będzie posiadał dostęp do niemal całej wiedzy, ale sam będzie coraz mniej wiedział.

Będzie mógł zapytać o wszystko, ale coraz trudniej będzie mu ocenić odpowiedź.

Będzie mógł napisać wszystko, ale sam coraz gorzej będzie pisał.

Będzie mógł policzyć wszystko, ale sam coraz gorzej będzie rozumiał liczby.

Będzie mógł przeczytać każdą książkę — za pośrednictwem AI — ale sam nie będzie potrafił przeczytać trudniejszego tekstu.

To byłby paradoks:

najbardziej wykształcona technologicznie cywilizacja w historii mogłaby składać się z ludzi coraz mniej samodzielnych intelektualnie.

Jeszcze większy paradoks dotyczy samej AI

I tutaj wracamy do pytania z początku.

Jeżeli ludzie przestaną pisać, prowadzić badania, publikować, dokumentować swoje doświadczenia i tworzyć nowe idee, to skąd kolejne generacje AI będą czerpały nowe dane?

Może powstać zamknięty obieg.

AI tworzy tekst.

Człowiek publikuje tekst AI.

Kolejna AI uczy się na tym tekście.

Tworzy następny tekst.

Ten tekst trafia do internetu.

Kolejny model uczy się na nim.

I tak dalej.

W pewnym momencie internet może być pełen treści, które wyglądają jak wiedza, ale są w dużej części przetwarzaniem wcześniejszych treści wygenerowanych przez maszyny.

To byłaby sytuacja przypominająca wielokrotne kopiowanie starego dokumentu. Z każdym kolejnym pokoleniem kopii można coś stracić.

Dlatego przyszłość AI zależy paradoksalnie od tego, czy człowiek nadal będzie prowadził prawdziwe życie poznawcze.

Czy nadal będzie wychodził w teren.

Czy będzie prowadził eksperymenty.

Czy będzie otwierał archiwa.

Czy będzie pisał książki.

Czy będzie robił zdjęcia.

Czy będzie podróżował.

Czy będzie zadawał pytania.

Czy będzie odkrywał rzeczy, których wcześniej nikt nie znał.

AI może jednak stać się największym narzędziem poznawczym w historii

Nie chciałbym, aby ten tekst został odebrany jako argument przeciwko sztucznej inteligencji.

Wręcz przeciwnie.

Widzę w niej ogromną szansę.

Wyobraźmy sobie historyka, który ma do przeanalizowania kilka tysięcy dokumentów.

AI może je przeczytać, uporządkować nazwiska, daty i miejsca, wskazać sprzeczności i stworzyć sieć powiązań.

Ale historyk powinien potem wrócić do dokumentów źródłowych.

Genealog może dostać od AI listę potencjalnych krewnych.

Ale powinien sprawdzić akty.

Naukowiec może dostać od AI propozycję hipotezy.

Ale powinien wykonać eksperyment.

AI powinna więc być wzmacniaczem ludzkiego umysłu, a nie jego protezą.

Człowiek przyszłości będzie potrzebował mniej pamięci, ale więcej rozumu

Być może jest to najważniejszy wniosek.

Nie ma sensu walczyć z technologią i udawać, że AI nie istnieje.

Nie wrócimy do świata bez komputerów.

Nie zrezygnujemy z kalkulatorów.

Nie przestaniemy korzystać z tłumaczy.

Nie przestaniemy używać AI.

Ale właśnie dlatego musimy zachować podstawowe umiejętności.

Dziecko powinno nadal nauczyć się czytać.

Powinno pisać własne teksty.

Powinno liczyć.

Powinno uczyć się języków.

Powinno czytać literaturę.

Powinno rozwiązywać problemy bez natychmiastowej pomocy.

Powinno nauczyć się przede wszystkim jednego:

samodzielnie dochodzić do odpowiedzi.

Dopiero wtedy można dać mu AI.

Bo człowiek, który umie myśleć, może używać sztucznej inteligencji jako niezwykłego narzędzia.

Człowiek, który nie umie myśleć, może stać się jej użytkownikiem całkowicie zależnym.

UNESCO również podkreśla potrzebę podejścia do AI w edukacji skoncentrowanego na człowieku, a nie jedynie na technologicznej efektywności. (unesco.org)

Najważniejsze pytanie nie brzmi więc: „Czy AI będzie mądrzejsza od człowieka?”

Być może kiedyś w wielu dziedzinach będzie.

Znacznie ciekawsze pytanie brzmi:

Czy człowiek będzie jeszcze chciał samodzielnie myśleć?

Bo sztuczna inteligencja może posiadać ogromną wiedzę.

Może być szybsza od człowieka.

Może czytać miliony dokumentów.

Może analizować dane, których jeden człowiek nie byłby w stanie przeanalizować przez całe życie.

Ale pozostaje jeden zasadniczy problem.

Ktoś musi jeszcze odkrywać świat.

Ktoś musi znaleźć dokument.

Ktoś musi zadać pytanie.

Ktoś musi zauważyć anomalię.

Ktoś musi powiedzieć: „To się nie zgadza”.

Ktoś musi wymyślić nową hipotezę.

Ktoś musi pojechać w nieznane miejsce.

Ktoś musi napisać książkę.

I być może właśnie dlatego przyszłość ludzkości nie będzie zależała przede wszystkim od tego, jak inteligentna stanie się sztuczna inteligencja.

Będzie zależała od tego, jak długo inteligentny pozostanie człowiek.

Bo jeżeli człowiek przestanie czytać, pisać, liczyć, badać i samodzielnie myśleć, sztuczna inteligencja może rzeczywiście stać się coraz potężniejsza.

Tyle że będzie wtedy coraz mniej nowej ludzkiej wiedzy, na której mogłaby się oprzeć.

I powstanie najbardziej niezwykły paradoks w historii naszej cywilizacji:

stworzyliśmy maszyny, które potrafią korzystać z dorobku całej ludzkości — i możemy doprowadzić do tego, że sami przestaniemy ten dorobek powiększać.

Dlatego być może najważniejszym zadaniem XXI wieku nie będzie nauczenie człowieka, jak korzystać ze sztucznej inteligencji.

Będzie nim nauczenie go, kiedy z niej nie korzystać.

Jeżeli człowiek przestanie tworzyć nowe źródła wiedzy, AI może stać się coraz lepsza w mówieniu o świecie, ale coraz słabsza w poznawaniu świata.