O przyszłości wiedzy, czytania, myślenia i człowieka
Jest pytanie, które coraz częściej przychodzi mi
do głowy, kiedy obserwuję rozwój sztucznej inteligencji.
Dzisiaj zachwycamy się tym, że możemy zapytać
ChatGPT, Gemini czy inne narzędzie AI praktycznie o wszystko. Możemy poprosić o
napisanie artykułu, streszczenie książki, przetłumaczenie dokumentu,
rozwiązanie zadania matematycznego, analizę starego dokumentu czy odnalezienie
zależności między faktami.
Ale skąd sztuczna inteligencja ma tę wiedzę?
Odpowiedź jest w gruncie rzeczy prosta: z
ludzkości.
To człowiek przez tysiące lat pisał książki,
prowadził badania, sporządzał dokumenty, opisywał podróże, tworzył mapy,
odkrywał prawa przyrody, pisał pamiętniki, listy i gazety. To człowiek stworzył
internet, do którego później trafiła ogromna część tej wiedzy.
Sztuczna inteligencja jest więc niezwykle
potężnym narzędziem przetwarzania dorobku ludzkiego.
Ale pojawia się pytanie znacznie bardziej
niepokojące:
Co będzie, jeżeli człowiek przestanie tworzyć
nową wiedzę?
AI nie
powstała z niczego
Czasami mówi się, że sztuczna inteligencja „wie
wszystko”.
Nie jest to jednak właściwe określenie.
AI potrafi bardzo szybko przetwarzać ogromne
ilości informacji i tworzyć nowe odpowiedzi na podstawie wzorców poznanych
podczas treningu. Nie oznacza to jednak, że jej wiedza jest niezależna od
ludzkiej cywilizacji.
Jeżeli historyk odkryje w archiwum nieznany dotąd
dokument z XVIII wieku, jest to nowa informacja.
Jeżeli genealog znajdzie akt chrztu, którego
wcześniej nikt nie opublikował, powstaje nowa informacja.
Jeżeli astronom odkryje nowy obiekt, biolog nowy
gatunek, a fizyk nowe zjawisko — pojawia się coś, czego wcześniejsza wiedza nie
zawierała.
AI może później pomóc tę wiedzę uporządkować,
porównać i rozpowszechnić.
Ale najpierw ktoś musi ją odkryć.
To bardzo ważne rozróżnienie.
Pomyślmy o
zwykłej starej pocztówce
Weźmy przykład, który znam bardzo dobrze.
Stara pocztówka może wydawać się niepozornym
kawałkiem papieru. Ale kiedy ją dokładnie obejrzymy, może zawierać datę,
miejsce nadania, adresata, nazwisko, stempel pocztowy, fragment korespondencji
albo informację o wydarzeniu, o którym nie ma nic w internecie.
Człowiek może tę pocztówkę znaleźć, odczytać,
przetłumaczyć, porównać z dokumentami archiwalnymi i ustalić historię osoby,
która ją wysłała.
W ten sposób z jednej starej kartki powstaje nowa
wiedza historyczna.
Sztuczna inteligencja może w tym procesie być
znakomitym pomocnikiem.
Może odczytać trudne pismo.
Może porównać nazwiska.
Może wskazać możliwe związki rodzinne.
Może przetłumaczyć rosyjski, niemiecki czy
francuski tekst.
Może pomóc zrekonstruować wydarzenia.
Ale nie może zrobić czegoś najważniejszego:
nie może znaleźć dokumentu, którego nikt jeszcze
nie odkrył.
A przynajmniej nie wtedy, gdy dokument ten
znajduje się w zamkniętym archiwum, prywatnym zbiorze czy w pudełku na strychu.
A co się
stanie, jeżeli ludzie przestaną czytać?
I tutaj zaczyna się mój pesymizm.
Mam wrażenie, że problem nie polega już tylko na
tym, że młodzi ludzie czytają mniej książek.
Zmienia się cały sposób konsumowania informacji.
Coraz częściej zamiast przeczytać artykuł
człowiek ogląda film.
Zamiast przeczytać instrukcję — słucha jej.
Zamiast samodzielnie wyszukać informacje — pyta
AI.
Zamiast napisać tekst — prosi AI o jego
napisanie.
Zamiast policzyć — używa kalkulatora.
A teraz pojawia się jeszcze możliwość, aby
zamiast czytać odpowiedź AI, po prostu jej wysłuchać.
Technologia oczywiście sama w sobie nie jest zła.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy wygoda zastępuje ćwiczenie umysłu.
Czytanie długiego tekstu nie jest przecież tylko
sposobem zdobywania informacji.
Czytając, człowiek musi zapamiętywać, porównywać,
przewidywać, rozumieć kontekst, rozpoznawać argumenty i wyciągać wnioski.
Czytanie jest treningiem myślenia.
Jeżeli więc człowiek całkowicie zrezygnuje z tego
treningu, może po pewnym czasie mieć dostęp do większej ilości informacji niż
kiedykolwiek wcześniej, a jednocześnie gorzej radzić sobie z ich samodzielnym
rozumieniem.
Nie jest to tylko moje wrażenie. Badania
dotyczące wykorzystania generatywnej AI w edukacji pokazują, że nauczyciele
widzą zarówno możliwości AI, jak i zagrożenia dla samodzielnego czytania i
pisania. W badaniu National Literacy Trust z 2025 roku 43,1 proc. nauczycieli
uważało, że AI może mieć ogólnie negatywny wpływ na umiejętność pisania młodych
ludzi, a 86,2 proc. uważało, że uczniowie powinni być uczeni krytycznego
korzystania z generatywnej AI. (National Literacy Trust)
Matematyka
pokazuje problem jeszcze wyraźniej
Wyobraźmy sobie człowieka, który nie potrafi sam
wykonać prostego działania.
Pyta komputer:
17 × 24?
Komputer odpowiada:
408.
W porządku.
Ale co się stanie, jeżeli komputer się pomyli?
Człowiek, który zna podstawy matematyki,
prawdopodobnie zauważy błąd.
Człowiek, który nigdy nie nauczył się liczyć,
może przyjąć każdą odpowiedź jako prawdziwą.
I właśnie tutaj znajduje się jeden z największych
problemów przyszłości.
Nie chodzi o to, że AI będzie popełniała błędy.
Chodzi o to, że człowiek może utracić zdolność
ich zauważania.
To samo
dotyczy historii
Jeżeli zapytam AI:
„Kiedy wydarzyło się wydarzenie X?”
otrzymam odpowiedź.
Ale historyk powinien zapytać:
„Skąd to wiadomo?”
„Jakie jest źródło?”
„Czy dokument jest autentyczny?”
„Czy istnieją źródła przeciwne?”
„Czy ktoś nie zinterpretował tego dokumentu
błędnie?”
„Czy nie pomylono dwóch osób o tym samym
nazwisku?”
To właśnie jest różnica między informacją a
wiedzą.
Informacja brzmi:
„Tak było.”
Wiedza zaczyna się wtedy, kiedy pytamy:
„Skąd to wiemy?”
Najbardziej
niebezpieczna przyszłość
Wyobraźmy sobie świat za pięćdziesiąt lat.
Człowiek ma okulary albo implant, przez który
cały czas może kontaktować się z AI.
AI przeczyta każdą książkę.
Napisze każdy tekst.
Policzy każde działanie.
Przetłumaczy każdy język.
Wyjaśni każdą dziedzinę.
Rozpozna każdy dokument.
Człowiek może więc powiedzieć:
„Po co mam to wszystko umieć? Maszyna zrobi to za
mnie.”
I początkowo będzie to ogromnym sukcesem
cywilizacyjnym.
Ale po pewnym czasie może pojawić się coś bardzo
dziwnego.
Człowiek będzie posiadał dostęp do niemal całej
wiedzy, ale sam będzie coraz mniej wiedział.
Będzie mógł zapytać o wszystko, ale coraz
trudniej będzie mu ocenić odpowiedź.
Będzie mógł napisać wszystko, ale sam coraz
gorzej będzie pisał.
Będzie mógł policzyć wszystko, ale sam coraz
gorzej będzie rozumiał liczby.
Będzie mógł przeczytać każdą książkę — za
pośrednictwem AI — ale sam nie będzie potrafił przeczytać trudniejszego tekstu.
To byłby paradoks:
najbardziej wykształcona technologicznie
cywilizacja w historii mogłaby składać się z ludzi coraz mniej samodzielnych
intelektualnie.
Jeszcze
większy paradoks dotyczy samej AI
I tutaj wracamy do pytania z początku.
Jeżeli ludzie przestaną pisać, prowadzić badania,
publikować, dokumentować swoje doświadczenia i tworzyć nowe idee, to skąd
kolejne generacje AI będą czerpały nowe dane?
Może powstać zamknięty obieg.
AI tworzy tekst.
Człowiek publikuje tekst AI.
Kolejna AI uczy się na tym tekście.
Tworzy następny tekst.
Ten tekst trafia do internetu.
Kolejny model uczy się na nim.
I tak dalej.
W pewnym momencie internet może być pełen treści,
które wyglądają jak wiedza, ale są w dużej części przetwarzaniem
wcześniejszych treści wygenerowanych przez maszyny.
To byłaby sytuacja przypominająca wielokrotne
kopiowanie starego dokumentu. Z każdym kolejnym pokoleniem kopii można coś
stracić.
Dlatego przyszłość AI zależy paradoksalnie od
tego, czy człowiek nadal będzie prowadził prawdziwe życie poznawcze.
Czy nadal będzie wychodził w teren.
Czy będzie prowadził eksperymenty.
Czy będzie otwierał archiwa.
Czy będzie pisał książki.
Czy będzie robił zdjęcia.
Czy będzie podróżował.
Czy będzie zadawał pytania.
Czy będzie odkrywał rzeczy, których wcześniej
nikt nie znał.
AI może jednak
stać się największym narzędziem poznawczym w historii
Nie chciałbym, aby ten tekst został odebrany jako
argument przeciwko sztucznej inteligencji.
Wręcz przeciwnie.
Widzę w niej ogromną szansę.
Wyobraźmy sobie historyka, który ma do
przeanalizowania kilka tysięcy dokumentów.
AI może je przeczytać, uporządkować nazwiska,
daty i miejsca, wskazać sprzeczności i stworzyć sieć powiązań.
Ale historyk powinien potem wrócić do dokumentów
źródłowych.
Genealog może dostać od AI listę potencjalnych
krewnych.
Ale powinien sprawdzić akty.
Naukowiec może dostać od AI propozycję hipotezy.
Ale powinien wykonać eksperyment.
AI powinna więc być wzmacniaczem ludzkiego
umysłu, a nie jego protezą.
Człowiek
przyszłości będzie potrzebował mniej pamięci, ale więcej rozumu
Być może jest to najważniejszy wniosek.
Nie ma sensu walczyć z technologią i udawać, że
AI nie istnieje.
Nie wrócimy do świata bez komputerów.
Nie zrezygnujemy z kalkulatorów.
Nie przestaniemy korzystać z tłumaczy.
Nie przestaniemy używać AI.
Ale właśnie dlatego musimy zachować podstawowe
umiejętności.
Dziecko powinno nadal nauczyć się czytać.
Powinno pisać własne teksty.
Powinno liczyć.
Powinno uczyć się języków.
Powinno czytać literaturę.
Powinno rozwiązywać problemy bez natychmiastowej
pomocy.
Powinno nauczyć się przede wszystkim jednego:
samodzielnie dochodzić do odpowiedzi.
Dopiero wtedy można dać mu AI.
Bo człowiek, który umie myśleć, może używać
sztucznej inteligencji jako niezwykłego narzędzia.
Człowiek, który nie umie myśleć, może stać się
jej użytkownikiem całkowicie zależnym.
UNESCO również podkreśla potrzebę podejścia do AI
w edukacji skoncentrowanego na człowieku, a nie jedynie na technologicznej
efektywności. (unesco.org)
Najważniejsze
pytanie nie brzmi więc: „Czy AI będzie mądrzejsza od człowieka?”
Być może kiedyś w wielu dziedzinach będzie.
Znacznie ciekawsze pytanie brzmi:
Czy człowiek będzie jeszcze chciał samodzielnie
myśleć?
Bo sztuczna inteligencja może posiadać ogromną
wiedzę.
Może być szybsza od człowieka.
Może czytać miliony dokumentów.
Może analizować dane, których jeden człowiek nie
byłby w stanie przeanalizować przez całe życie.
Ale pozostaje jeden zasadniczy problem.
Ktoś musi jeszcze odkrywać świat.
Ktoś musi znaleźć dokument.
Ktoś musi zadać pytanie.
Ktoś musi zauważyć anomalię.
Ktoś musi powiedzieć: „To się nie zgadza”.
Ktoś musi wymyślić nową hipotezę.
Ktoś musi pojechać w nieznane miejsce.
Ktoś musi napisać książkę.
I być może właśnie dlatego przyszłość ludzkości
nie będzie zależała przede wszystkim od tego, jak inteligentna stanie się
sztuczna inteligencja.
Będzie zależała od tego, jak długo
inteligentny pozostanie człowiek.
Bo jeżeli człowiek przestanie czytać, pisać,
liczyć, badać i samodzielnie myśleć, sztuczna inteligencja może rzeczywiście
stać się coraz potężniejsza.
Tyle że będzie wtedy coraz mniej nowej ludzkiej
wiedzy, na której mogłaby się oprzeć.
I powstanie najbardziej niezwykły paradoks w
historii naszej cywilizacji:
stworzyliśmy maszyny, które potrafią korzystać z
dorobku całej ludzkości — i możemy doprowadzić do tego, że sami przestaniemy
ten dorobek powiększać.
Dlatego być może najważniejszym zadaniem XXI
wieku nie będzie nauczenie człowieka, jak korzystać ze sztucznej
inteligencji.
Będzie nim nauczenie go, kiedy z niej nie
korzystać.
Jeżeli człowiek przestanie
tworzyć nowe źródła wiedzy, AI może stać się coraz lepsza w mówieniu o świecie,
ale coraz słabsza w poznawaniu świata.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz