Kiedyś człowiek po prostu jechał
Ostatnio mój samochód znowu mnie o czymś poinformował. Tym razem chodziło o ciśnienie w oponie. Niby nic wielkiego. Dawniej człowiek czasem zauważył, że samochód jakoś inaczej się prowadzi, zajechał na stację benzynową, dopompował koło i jechał dalej. Jeżeli nie zauważył, to też jechał. Samochód nie miał przecież obowiązku informowania go o każdym swoim nastroju.
Dzisiaj jest inaczej. Samochód natychmiast wyświetla komunikat, że należy sprawdzić ciśnienie, a najlepiej udać się do serwisu. Człowiek zaczyna się zastanawiać, czy rzeczywiście ma problem z oponą, czy może raczej problem ma samochód z tym, że jego właściciel nie reaguje dostatecznie szybko na komunikaty.
Oczywiście wiem, że takie wynalazki są potrzebne. Czujnik ciśnienia może zapobiec wypadkowi, komputer może wykryć usterkę, której kierowca sam by nie zauważył, a wszystkie te systemy mają przede wszystkim zwiększać nasze bezpieczeństwo. Nie zamierzam więc udowadniać, że dawniej było lepiej, bo nie zawsze było. Czasami było po prostu inaczej.
Zacząłem jednak myśleć o czymś zupełnie innym. O tym, jak bardzo zmieniła się ilość informacji, które człowiek otrzymuje każdego dnia. I o tym, że wraz z tą zmianą zmieniła się chyba również nasza relacja ze światem.
Kiedy byłem młodszy, informacji było zdecydowanie mniej. Jeżeli chciałem się czegoś dowiedzieć, musiałem tego poszukać. Można było przeczytać gazetę, posłuchać radia, obejrzeć wiadomości w telewizji albo zapytać kogoś, kto się na danej rzeczy znał. Jeżeli czegoś nie wiedziałem, to po prostu tego nie wiedziałem. I właściwie nie było w tym nic szczególnego.
Dzisiaj sytuacja jest odwrotna. Informacja nie czeka już na człowieka. To człowiek jest przez informację ścigany.
Włączam komputer i już coś na mnie czeka. Zaglądam do telefonu i pojawiają się kolejne wiadomości. Otwieram stronę internetową, a zanim zdążę przeczytać to, po co właściwie tam wszedłem, ktoś proponuje mi przeczytanie pięciu innych rzeczy. Jedna ma być ważna, druga pilna, trzecia interesująca, a czwarta podobno „dla mnie”. Skąd wiadomo, że akurat dla mnie? Tego oczywiście nie wiem.
I tutaj zaczyna się sprawa znacznie ciekawsza niż samo narzekanie na nadmiar informacji.
Bo skąd właściwie mam wiedzieć, że to, co widzę, jest tym, co powinienem zobaczyć?
Kiedyś trzeba było zdobyć informację. Dzisiaj informacja sama nas znajduje, tylko że ktoś wcześniej zdecydował, którą informację nam pokazać. Czasami jest to redakcja gazety, czasami właściciel portalu, czasami reklamodawca, a coraz częściej jakiś algorytm, którego istnienia nawet nie zauważamy. On wie, co wcześniej oglądaliśmy, czego szukaliśmy, na czym zatrzymaliśmy wzrok i co nas zainteresowało. Na tej podstawie podsuwa nam kolejne rzeczy.
W pewnym sensie zna nas więc lepiej, niż znamy go my.
I właśnie to wydaje mi się trochę niepokojące.
Nie dlatego, że ktoś chce mi sprzedać buty, książkę czy samochód. Reklama istnieje przecież od dawna. Pamiętam reklamy w gazetach i telewizji i jakoś człowiek z tym żył. Problem pojawia się wtedy, kiedy przestajemy właściwie wiedzieć, gdzie kończy się informacja, a zaczyna perswazja.
W internecie można przeczytać wiadomość, która wygląda jak zwykły artykuł, a jest materiałem sponsorowanym. Można zobaczyć opinię, która wygląda jak spontaniczna wypowiedź zwykłego człowieka, choć w rzeczywistości została przygotowana na czyjeś zamówienie. Można przeczytać wiadomość przedstawiającą wydarzenie w taki sposób, że po jej przeczytaniu jesteśmy przekonani, iż znamy fakty, podczas gdy poznaliśmy tylko jedną ich interpretację.
Oczywiście nie jest to nic nowego. Propaganda istniała zawsze. Gazety również nigdy nie były całkowicie pozbawione poglądów swoich właścicieli. Rządy zawsze chciały przedstawiać własną politykę w korzystnym świetle. Różnica polega chyba na skali.
Dawniej propaganda miała gazetę, radio i telewizję.
Dzisiaj ma cały internet.
A państwo, jak każde państwo, zapewne najchętniej chciałoby, żeby obywatel wiedział dokładnie to, co państwo uważa za stosowne, a najlepiej jeszcze w taki sposób, w jaki państwo chce mu to przedstawić. Nie musi nawet koniecznie kłamać. Czasami wystarczy powiedzieć jedną rzecz dziesięć razy, a o innej nie powiedzieć ani słowa.
To samo robią zresztą firmy i media. Nie trzeba zakazywać człowiekowi myślenia. Wystarczy dostarczyć mu tyle informacji, że nie będzie już miał czasu zastanowić się nad tym, które z nich są naprawdę ważne.
I chyba właśnie tutaj dochodzimy do pewnego paradoksu naszych czasów. Nigdy nie mieliśmy tak łatwego dostępu do wiedzy, a jednocześnie coraz trudniej jest nam odróżnić wiedzę od informacji.
To nie jest to samo.
Informacja mówi mi, że coś się wydarzyło. Wiedza pozwala mi zrozumieć, dlaczego się wydarzyło. A do tego potrzeba już czasu, spokoju i pewnej samodzielności myślenia.
Tymczasem żyjemy w świecie, który bardzo nie lubi, kiedy człowiek ma czas.
Bo człowiek, który ma czas, może się zastanawiać.
Może również zmienić zdanie.
Może dojść do własnych wniosków.
A przede wszystkim może wyłączyć telefon.
I chyba właśnie tego najbardziej brakuje mi czasami w dzisiejszym świecie: możliwości pozostawienia rzeczy w spokoju. Nie każda wiadomość musi być przeczytana natychmiast. Nie każda rzecz, która wydarzyła się gdzieś na świecie, musi stać się przedmiotem mojego zainteresowania. Nie każda opinia wymaga ode mnie natychmiastowej odpowiedzi.
Kiedyś człowiek po prostu czegoś nie wiedział i żył dalej.
Dzisiaj często ma poczucie, że jeśli czegoś nie sprawdzi, to stanie się coś strasznego.
Samochód przypomina o oponie. Telefon przypomina o wiadomości. Internet przypomina o wiadomości, którą powinienem przeczytać. Bank ostrzega mnie przed kolejnym zagrożeniem. Telewizja informuje mnie o czymś, co wydarzyło się pięć minut temu, a za chwilę poinformuje mnie o czymś następnym.
I tak mija dzień.
Czasami zastanawiam się, czy naprawdę jesteśmy dzięki temu lepiej poinformowani, czy tylko bardziej zmęczeni.
Nie chciałbym oczywiście wracać do świata bez internetu. Korzystam z niego przecież codziennie i wiem doskonale, ile można dzięki niemu zrobić. Dla kogoś, kto zajmuje się historią, genealogią czy filatelistyką, dostęp do archiwów, katalogów i książek, które dawniej wymagałyby wielu podróży i miesięcy poszukiwań, jest czymś wspaniałym. Internet potrafi być prawdziwym skarbem.
Tylko że skarb też trzeba umieć przebrać.
A z tym mamy coraz większy problem.
Być może więc nie tęsknię wcale za dawnym światem. Nie chciałbym znowu pisać listu przez kilka dni, czekać tygodniami na odpowiedź albo jechać do biblioteki tylko po to, żeby sprawdzić jedną datę. Nie tęsknię za tym, że samochód mógł zepsuć się bez żadnego ostrzeżenia.
Tęsknię natomiast trochę za czasem, kiedy człowiek miał większe poczucie, że jego życie należy do niego.
Kiedy można było wyjść z domu i nie mieć przy sobie telefonu.
Kiedy można było przejechać kilkadziesiąt kilometrów i przez ten czas nie wiedzieć, co wydarzyło się w Warszawie, Londynie czy Nowym Jorku.
Kiedy nie trzeba było natychmiast reagować na każdą wiadomość.
Kiedy cisza była po prostu ciszą, a nie chwilową przerwą między jednym powiadomieniem a drugim.
I wracam wtedy myślami do tej nieszczęsnej opony.
Kiedyś człowiek mógł mieć trochę mniej powietrza w kole i po prostu jechał. Jeżeli samochód prowadził się dobrze, nie zawracał sobie tym głowy. Jeżeli coś było naprawdę nie tak, sam musiał to zauważyć.
Dzisiaj samochód troszczy się o nas znacznie bardziej.
Może nawet za bardzo.
I czasami myślę, że podobnie zaczyna wyglądać całe nasze życie. Coraz więcej systemów chce nas ostrzegać, kontrolować, przypominać nam i podpowiadać, co powinniśmy zrobić. Wszystko oczywiście dla naszego bezpieczeństwa, wygody i dobra.
Być może rzeczywiście.
Tylko chciałbym czasem, żeby ktoś zostawił mi trochę miejsca na własny rozsądek.
Żebym mógł sam zauważyć, że mam za mało powietrza w oponie.
Sam zdecydować, czy chcę jechać.
I sam wybrać, co naprawdę chcę wiedzieć.
Bo może człowiek nie potrzebuje mniej informacji.
Może potrzebuje po prostu trochę więcej wolności od informacji.

Brak komentarzy:
Prześlij komentarz